‘House without a maid’ in Huis Sonneveld inspirerende microkosmos van licht en ruimte #dekeuze

Een intiem huiskamercongres tussen levende kunstwerken. Zo kun je ‘House without a maid, een  ‘gesprekken-, performances- en installatieproject’ van Jorge León en Simone Aughterlony in Huis Sonneveld het best omschrijven. In de voormalige garage van de modernistische villa uit 1932 is een select vrouwelijk gezelschap twee dagen bijeen om te discussiëren over het fenomeen dienstmeid. In andere vertrekken van het imponerende gebouw vinden performances plaats. In sommige kamers staan installaties opgesteld.

Nietsvermoedende architecteurliefhebbers die vanuit het naastgelegen Architecteurinstituut de villa komen bezoeken kijken verbaasd om zich heen.  Zo schuifelt  door de studeerkamer een deur waar een vrouw aan vast zit. In de grote zitkamer aan het balkon strooit een andere dame parelachtige druppels (gestolde tranen?) via de salontafel over de vloer, terwijl een carré van opmaakspiegels caleidoscopisch licht verspreidt. Aan de vergadertafel in het kantoor staart een dame uit het raam. Op de tafel tonen vijf luciferdoosjes met minidisplays videobeelden, die haar verlangen illustreren naar ontsnapping uit dit beklemmende interieur. Al deze prachtige werken verbeelden de open associaties van verschillende kunstenaars over de relatie tussen de huismeid en haar meesteres.

Ondertussen congresseren de vrouwen in de garage verder langs een ogenschijnlijk grillig patroon van ‘archeologische sporen’. Zo doordenken ze het fenomeen huismeid heel verrassend. Historisch antropologe Irene Cieraad houdt een prachtig verhaal over de verborgen paden in negentiende eeuwse huizen, waarlangs het huispersoneel haar taken zo onzichtbaar mogelijk kon vervullen.  De  Amerikaanse schrijfster Aife Murray presenteert bijzondere resultaten van haar onderzoek naar de relatie tussen de dichteres Emily Dickinson en haar huispersoneel.

Dit project is een inspirerende microkosmos voor de ideale ontmoeting tussen wetenschapper, kunstenaar en publiek.  Willekeurig denk je terug aan het Keuzedebat, dat hierbij bleek afsteekt.  Wat zou het heerlijk zijn om in deze initeme setting door te kunnen praten over het project van ‘de kunstenaar als participerende socioloog’ en temidden van de kunstwerken zelf op zoek te kunnen gaan naar de sporen van een verborgen werkelijkheid.  Leon en Aughterlony hebben hier een geslaagde plek van figuurlijk licht en ruimte geschapen, die naadloos aansluit bij het bijzondere licht en de ruimte in het Huis Sonneveld.

‘House without a Maid’ van Jorge León & Simone Aughterlony. Gezien:Huis Sonneveld, zaterdag 25 september tijdens de Internationale Keuze van de Rotterdamse Schouwburg. Daar nog te zien op 26 september.

foto’s: René Castelijn

Veelstemmig ‘Deserve’ verbluffend diepgravende compositie over dienstbaarheid #dekeuze

‘Dus, dokter Lacan, zijn vrouwen gevoeliger voor gekte? … Is de man vatbaar voor hysterie?’ In ‘Deserve’, onderdeel van het drieluik over de dienstmeid van Jorge León en Simone Aughterlony, graven de makers diep, heel diep.  Ze volgen de intrigerende lijn van de grote ontmaskeraars in onze denkgeschiedenis: van Hegels meester-slaaf analyse via Marx en Freud naar de Franse psychoanalyticus Jacques Lacan.

Kern van het stuk is dan ook zijn methode van het uit elkaar breken van de talige, symbolisch orde om te kunnen begrijpen wat er werkelijk aan de hand is. Is ‘Deserve’ hiermee een saai programmatisch onderzoek? Absoluut het tegenovergestelde. De makers slagen erin om de puzzel van het onderzoek spanningsvol en met veel gevoel voor absurdistische humor uit te voeren. Daarbij zijn de theatrale middelen die ze kiezen zo consequent en radicaal dat je voortdurend op het puntje van je stoel zit. Zo is de openingsscène, waarin een ‘madame’ door haar bedienden haar interieur laat inrichten, een meesterlijk ballet met een eindeloze reeks aan huishoudelijke voorwerpen. Die verbeeldt de wankelheid van de menselijke psyche: het wanhopig streven naar orde in de chaos en de ernstige psychosen die optreden wanneer individuen elkaar gevangen houden in een bemiddelende meester-slaaf relatie.

Om dit alles te kunnen ervaren wordt een overdonderende veelstemmigheid ingezet om deze relatie tot zijn kern te ontleden. Historische tekstfragmenten, muziek, dans en absurdistisch doorgevoerde theatrale situaties vloeien in elkaar over of lopen dwars door elkaar. Maar deze veelstemmigheid is zo knap georkestreerd dat er een geslaagde compositie blijft bestaan zonder dat je de aparte stemmen kunt aanwijzen.  Hiermee is er dus ook geen lineaire betekenis maar een volle ervaring van een polyfonie aan stemmen die overweldigt en tegelijk tot denken aanzet. Om dit te ervaren is geen enkele kennis van Lacan nodig. Zijn naam doet in het stuk dan ook niet terzake, tenzij je wilt weten waar de inspiratie voor dit overdonderend theateridioom ligt.
Dit idioom is al jaren het handelsmerk van Aughterlony die al eerder in Rotterdam te zien was met onder meer ‘Sweet dreams are made’ en ‘Between amateurs’. Het is goed te zien dat ze niets aan radicaliteit terugneemt. Ook ‘Deserve’ voert je naar een kern die zo indringend wordt geserveerd, dat je niet anders kan dan beleven en nadenken. Zo dacht Hegel dat onze geest zich noodzakelijk tot individuele vrijheid zou ontplooien. ‘To Serve: Deserve’ toont dat we er nog lang niet zijn. Voor de avontuurlijke van geest.

‘Deserve’ van Jorge Leon & Simone Aughterlony. Gezien: vrijdag 24 september tijdens de Internationale Keuze van de Rotterdamse Schouwburg op locatie in de Gouvernestraat. Daar nog te zien op 25 september.

‘Vous êtes servis’ geeft huishoudslavinnen een gezicht, maar onderwerp had een krachtiger film verdiend

Op het eerste gezicht is huishoudelijke hulp niet het meest opwindende onderwerp voor een drieluik met film, theater en performance. Dat komt natuurlijk omdat de dienstmeid in de ouderwetse betekenis bij ons in het westen vrijwel uitgestorven is. Maar elders is er volop vraag naar onderdanige meisjes die zich zeven dagen per week afbeulen tot ze er bij neer dreigen te vallen, zo leren we uit de onthullende film ‘Vous êtes servis’ die de Spaans-Belgische fotograaf en filmmaker Jorge León over dit fenomeen maakte.

De documentaire maakt deel uit van het project ‘To Serve’ waarvoor León zijn krachten bundelde met de Nieuw-Zeelandse choreografe Simone Aughterlony. Het in de film aangesneden thema wordt verder uitgediept en vanuit andere invalshoeken bekeken in de theatervoorstelling ‘Deserve’ en de performance en gesprekkenserie ‘House without a maid’. De voorstellingen kunnen ook los van elkaar bekeken worden.

Zo’n 35.000 vers klaargestoomde huishoudhulpjes worden iedere maand vanuit Indonesië overgevlogen naar bestemmingen in Azië en het Midden-Oosten. Daar omheen is een complete recruterings- en opleidingsindustrie ontstaan, en dat is ook de plaats waar León zijn camera heeft opgesteld. ‘Vous êtes servis’ bestaat voor een groot deel uit beelden van de dagelijkse gang van zaken in zo’n centrum waar jonge vrouwen de fijne kneepjes van thee serveren en poepluiers verschonen krijgen bijgebracht. Onderschat het niet, want ook de taal van het gastland, bijvoorbeeld Chinees, moeten ze onder de knie krijgen nadat als intekenbedrag een reusachtige som op tafel is gelegd. Wie onverhoopt toch geen baantje overzee vindt is alles kwijt.

Tot zover is het een bezienswaardige, maar betrekkelijk conventioneel gefilmde impressie die af en toe enigszins in herhaling dreigt te vallen. Wat deze schets aan spanning mist, wordt deels goedgemaakt door korte intermezzo’s waarin wanhopige brieven van al eerder uitgezonden huishoudhulpen worden voorgelezen. Mishandeling en vernedering zijn schering en inslag. Daarbij valt op dat de uitgekozen brieven allemaal uit het Midden-Oosten komen. Hoe de behandeling in Singapore, Taiwan of Korea is, is minder duidelijk. Wel blijkt gaandeweg dat de vrouwen, die soms veel verdriet hebben omdat ze hun kinderen een paar jaar niet zullen zien, zich bij voorbaat bij hun lot hebben neergelegd. Tegen het eind vangen we nog even een glimp op van de weinig fraaie rol die de echtgenoten bij dit alles spelen.

Schrijnend genoeg allemaal, maar als fundament van een artistiek drieluik over dienstbaarheid, ontmenselijking en globalisering is ‘Vous êtes servis’ toch aan de tamme kant. De vormingrepen die als prikkelende kanttekening bij de alledaagse observaties zouden moeten dienen ogen wat willekeurig en geïmproviseerd. Fraai is overigens wel de montage van foto’s waarop de meisjes allemaal met een krampachtige glimlach in dezelfde anonieme geruite schortjes poseren. Helaas wordt dat weer bedorven door de povere kwaliteit van de gebruikte video. Het onderwerp is, zo zou je het kunnen samenvatten, boeiender dan de film zelf, die best wat meer artistieke spankracht had kunnen gebruiken.

‘Vous êtes servis’ is nog te zien op vr 24, za 25 en zo 26 september.
‘Deserve’ wordt gespeeld op vr 24 en za 25 september.
‘House without a maid’ kan bezocht worden op za 25 en zo 26 september.