Opvallend toch, hoe de zinnen van een schrijver, eenmaal uitgelicht, na diens dood kunnen worden voorzien van galmende vertolkingen. Vooral Gustaaf Peek moet, wil hij echt recht doen aan Haasse, iets doen aan zijn nogal borstklopperig overkomende vroomheid, maar ook een doorgewinterd kunstenaar als Kees ‘t Hart mag al citerend de toon matigen. Of de twee letterenmensen daarbij gelijk op de Indische toer moeten, zoals ‘going native’ Willem BNijholt deed, is de vraag. Maar een keertje kijken hoe ze dat op het toneel doen, zinnen verklanken, zou menig vaderlands dichter en schrijver geen kwaad doen.

Gelukkig waren er de kinderen zelf,  en vaardige sprekers als Arjan Peters, Elsbeth Etty en MC Pieter Steinz, die voor een toon en sfeer zorgden die meer paste bij Haasse. Daarmee werd het minder een afscheid, als wel een oproep om het werk van deze schrijfster te blijven herontdekken.

Na de pauze was het tijd voor de prijzenregen van de Jan Campertprijzen. Indruk maakte A.F.Th van der Heijden met zijn videoboodschap als reactie op het ontvangen van de Constantijn Heygensprijs. Verder waren er prijzen voor Erik Spinoy (Jan Campertprijs voor ‘Dode Kamer’) en de eerder genoemde Gustaaf Peek die de F. Bordewijkprijs kreeg voor zijn roman Ik was Amerika. Benny Lindelauf kreeg de Nienke van Hichtumprijs voor jeugdliteratuur voor zijn boek ‘De Hemel van Heivisj.’

We hebben de borrel na afloop niet afgewacht. Maar zijn naar huis gegaan om met een paar heren thee te drinken.

Bezoek ook het Hella S Haasse-museum op internet.

Complexe, woest syncoperende, Sufiachtige ritmes vloeien samen gefreestylede vraag-en-antwoordachtige zanglijnen tussen de voorzanger en het koor van percussionisten. Denk aan een mix van Capoeira Regional en Nusrat Fateh Ali Khan. Toegegeven: duurt even voordat je snapt doe het enorme kabaal in elkaar zit.  Maar is daarna is het onweerstaanbaar.

Beluister de sonische wervelwind van Manar op Winternacht 1 (klik hier!)

Zoumanna Diarra

En dan Zoumana Diarra op Winternacht 2. Het is een heel raar ging, zo’n kora. Een Afrikaanse harp met een soort enorme kalebas als klankkast en een lange houten nek met twee rijen snaren – waardoor de speler tegelijkertijd twee melodielijnen kan spelen. De kola wordt bespeeld door Malinese Zoumana Diarr. Hij is telg uit een familie van muzikale dichters / verhalenvertellers / troubadours, de zogenaamde griots, die nog steeds een grote rol spelen in het overdragen van de orale traditie en het Afrikaanse culturele geheugen. Hij wordt bijgestaan door de multi instrumentalist Basile Maneka – afkomstig uit Congo, geaard in Friesland. Samen scheppen de twee mannen een verbazend subtiele, dromerige sfeer. Heel zorgvuldig opgebouwd met prachtige dynamiek. Alsof je in een warm klankbad stapt.

“It’s raw. The language is very powerful” – noemt de Brazilaanse schrijver Edney Silvestre de voorgelezen passage door zijn Hollandse collega Robert Vuijsje. Het doet hem denken aan toen hij een tiener was, en Henry Miller las. “Daarbij vergelijken is dit wel een beetje een kinderverhaaltje.”

De toon is gezet. In het chaotische debat Lust & Colour vroeg Wim Brands drie auteurs naar het samenvloeien van geilheid en huidskleur. Een lastig onderwerp. Ze kwamen er niet helemaal uit.

Vuijsje – rond de publicatie van zijn boek Alleen Maar Nette Mensen door politiek correct Nederland van racisme beschuldigd, en aan het kruis genageld – mocht het spits afbijten, en vervolgens de erotiserende werking van de Donkere Vrouw en de bijbehorende cliché’s aan Brands uitleggen. Wellicht met de heisa rond zijn boek nog in het achterhoofd, was Vuijsje erg op zijn hoede. “Ieder mens heeft nu eenmaal zijn voorkeuren.”

Edney Silvestre leest voor (klik hier!)

Jij bent joods, vraagt Silvestre aan Vuijsje. “Beschouw jij jezelf als blank?” Blank ja, antwoordt Vuijsje. “Maar wel onderdeel van een minderheid.” Tijdens een verblijf in de Verenigde Staten werd Silvestre constant gevraagd naar zijn eigen etnische achtergrond. Hij lacht sardonisch. “Ze vonden me té blank om Braziliaan te kunnen zijn. Maar wij Brazilianen zijn allemaal genetisch zo gemixed, dat van racisme eigenlijk geen sprake is.”

De Zuid-Afrikaanse Kopano Matlwa beschrijft in haar roman de verwrongen machtsrelatie tussen een blanke priester en zijn zwarte dienstmeisjes. In haar land ziet ze het openlijke racisme steeds meer afnemen. “Maar dat heeft plaatsgemaakt voor een onverschillige vorm van tolerantie. Er zijn nog heel veel raciale taboes en we lopen allemaal op eierschalen. Dat is nergens voor nodig. We moeten veel opener durven zijn.”

Kopano Matlaw leest voor (klik hier!)

Silvestre vind het eigenlijk nogal raar om lust met huidskleur te verbinden. “Lust heeft in mijn werk veel meer te maken met overheersing en macht. Dàt is het grote probleem in mijn land, de sociale en ecomomische ongelijkheid – niet het racisme.”

“Ons leven is in de achttiende eeuw uitgevonden.

De leden van de hogere klassen – de elite – hadden een eigen huis, vaak met tuin. Ze stuurden hun kinderen naar school en die begonnen daarna een vervolgopleiding. Ze hadden vrije tijd en kwamen over het algemeen op tijd op hun afspraken, door de horloges die ze droegen en de trekschuiten die op tijd vertrokken (ze klaagden bij vertraging). Burgers die buiten de stad woonden, forensden – met de koets, dat wel. Ze dronken koffie om wakker te blijven. Ze bezochten restaurants met menukaarten. Ze werden ingeënt tegen de pokken en hadden huisdieren. Een geweldige bron over dat leven vormt het dagboek van Otto van Eck, die daar op tienjarige leeftijd onder druk van zijn door de Verlichting bezielde ouders aan begon, in 1791. Daar ontleen ik bovenstaande voorbeelden aan.

Dit leven wordt aan het begin van de eenentwintigste eeuw niet door een kleine minderheid geleefd, maar door een groot deel van de Nederlanders. Die moeten het wel zonder personeel doen. Dat is namelijk vervangen door technologie. De huidige Nederlanders zijn gezonder en worden ook een stuk ouder. Otto van Eck leefde in overvloed – maar hij overleed op zijn zeventiende, aan tuberculose.

De levensstijl van de absolute bovenklasse is van zo’n beetje iedereen geworden. Dat is een sprong die nog niet vaak is voorgekomen in de geschiedenis. Misschien is de sprong zelfs uniek. Wat alvast één reden is dat de Nederlanders niet goed raad weten met de overvloed waarin ze leven. Die sprong kwam uit het duister, zoveel is zeker. In de eerste jaren na het einde van de Tweede Wereldoorlog ligt Europa volledig in puin. En zeker tot eind 1947, de start van de Marshallhulp, had het lot van Europa heel anders kunnen uitvallen. De sprong is dus ook van vrij recente datum. Daarom kunnen veel Nederlanders hem traceren in hun eigen familiegeschiedenis.

Als de sprong ergens mee te vergelijken is, dan is het met de eerste helft van de zeventiende eeuw. Simon Schama schreef daarover het meesterlijke The Embarrassment of Riches, in de Nederlandse vertaling verschenen onder de tijdloze titel Overvloed en Onbehagen.

Schama schildert een jonge natie, die in een periode van een paar decennia zijn eigen identiteit uitvindt, en tegelijk het rijkste land ter wereld wordt. Cultuur en overvloed van de Verenigde Provinciën zijn dan ook niet zonder elkaar te begrijpen. De immense populariteit van verhalen en illustraties van schipbreuken in de zeventiende eeuw komt natuurlijk doordat de welvaart van de natie op zee werd verdiend. Maar die verhalen kregen gaandeweg extra gewicht: een schip werd een metafoor voor het land zelf. En het beeld van een schipbreuk werd een herinnering aan het feit dat de plotselinge rijkdom ook zo weer verdwenen kon zijn. De hartstochten die bij overvloed horen – afgunst, begeerte, luiheid – bedreigden die overvloed immers zelf. Gruwel- en heldenverhalen over zinkende schepen hielpen die hartstochten te reguleren. Een gestrande walvis is behalve een geweldig geschenk van traan en vlees ook een waarschuwing: de zee is onvoorspelbaar, net als het lot. En dus wemelt het in de zeventiende eeuw van de anekdotes en plaatjes van gestrande zeezoogdieren.

De huidige Nederlanders kunnen zo’n les in noodlotsbezwering wel gebruiken.

We zijn namelijk in crisis.

Maar in wat voor crisis eigenlijk?

Als we het in Nederland tegenwoordig hebben over de crisis, dan bedoelen we de economische tegenspoed die een groot deel van de westerse wereld is overkomen nadat de Amerikaanse huizenmarkt instortte in 2008. Wat Nederlanders merken van die crisis was aanvankelijk nauwelijks aan te wijzen. Inmiddels weten we dat maar al te goed. Het is lastiger om geld te lenen, overal vallen ontslagen en de onzekerheid spat van de krantenpagina’s.

Je zou bijna vergeten dat er net een jaar eerder een andere crisis was uitgeroepen. Met een film onder de dreigend – bescheiden titel An Inconvenient Truth (2007) zette Al Gore schijnbaar eigenhandig de ecologische crisis van deze tijd in het centrum van de belangstelling: de klimaatverandering. Dat was al een crisis voordat Gore erover begon. En het is een crisis gebleven. Ook voor Nederland.

Beide crises zijn gekoppeld aan onze overvloed. Je zou kunnen zeggen dat ze ieder op een eigen manier de grenzen van onze welvaartsgroei lijken te markeren. De economische crisis lijkt een einde te maken aan de ‘normale’ groeicijfers die de Westerse landen lieten zien. Het effect is dat de zekerheden van onze materiële welvaart op losse schroeven komen te staan: de waarde van onze huizen en pensioenen. De ecologische crisis maakt zichtbaar dat groei altijd ten koste van iets gaat. Als het niet de arbeiders zijn, dan is het wel onze leefomgeving. En als het niet de onze is, dan is het er wel één aan de andere kant van de wereld.

De economische en de ecologische crisis hebben nog wat gemeen. De democratische politiek in West Europa heeft de grootste moeite om er antwoorden op te formuleren. Politici lijken met hele andere dingen bezig te zijn. Religie. Migratie. Nationale cultuur. Zichzelf. Ze zitten hoe dan ook klem tussen extreem complexe opgaven die ze zelf niet goed begrijpen en kiezers die onrealistisch simpele oplossingen verlangen voor op zichzelf reële problemen. De crises van de economie en van de ecologie maken zo nog een crisis zichtbaar, een politieke.

De oplossingen voor de crises hebben veelal te maken met wat we met onze welvaart gaan doen. Hoeveel leveren we in om de ecologische crisis het hoofd te bieden? In welke mate verbinden we het lot van onze verzorgingsstaat aan die van landen elders in Europa? Is groei belangrijker dan armoedebestrijding? Hoe ziet een politiek eruit die niet ‘meer’ belooft maar ‘genoeg’ voorschrijft? Die vragen zijn niet exclusief Nederlands, ze gelden voor heel Europa en deels voor de VS. De antwoorden die er in Nederland op worden gegeven, hebben een nadrukkelijk Nederlands karakter.

Een drievoudige crisis dus, die gaat over wat we met onze welvaart doen.

We weten alleen niet goed wat welvaart met ons doet.

Culturele en persoonlijke zelfanalyse is een populaire stijlfiguur in de media en een breed gedeelde Hollandse hobby. De paradox is dat de welvaart die de Nederlanders de tijd en de ruimte geeft om zichzelf te leren kennen, nauwelijks onderwerp is van al die analyses.

Denken en spreken over welvaart gebeurt vaak tegen een achtergrond van populaire publieke opvattingen. Daar moet je ‘doorheen’ als je op zoek bent naar de diepere lagen in de Nederlandse collectief onderbewuste. En tegelijk wijzen die opvattingen je de weg naar precies die lagen.

Populaire overtuigingen zijn geworteld in het verleden. Wrijving met de praktijk van het hedendaagse leven is niet gek, het is zelfs natuurlijk. Die altijd licht verouderd voelende overtuigingen vormen wel het richtsnoer voor beleid en beslissingen in bedrijf en politiek. En daar verandert het wrijven in wringen.

De econoom John Kenneth Galbraith introduceerde in The Affluent Society (1958) de notie van conventional wisdom. Dat is het geheel aan geaccepteerde ideeën over de economie en de maatschappij – ideeën kortom die kloppen met onze populaire overtuigingen, en die niet noodzakelijk gestoeld zijn op waarnemingen en feiten. The Affluent Society is één grote afrekening met de conventionele wijsheid die Galbraith waarneemt in de VS in de tweede helft van de jaren vijftig. Het is tot op de dag van vandaag een bestseller. Dat pleit voor Galbraith’s inderdaad geweldige intellect. Maar het illustreert ook dat conventionele wijsheid taai is.

Een hardnekkig en actueel voorbeeld van conventionele wijsheid is de mythe van autonome consumenten en de dienende, volgende producenten. Het creëren van vraag is in onze economie net zo belangrijk als het creëren van aanbod en beide behoren tot de kerntaken van bedrijven. ‘U vraagt, wij draaien’ is een sprookje, dat een mechaniek verhult dat ons geweldige welvaartsgroei heeft gebracht. Het sprookje staat begrip echter in de weg en maakt onze waarneming selectief. De zorgvuldig geregisseerde vraag van consumenten wordt verward met autonome nood bijvoorbeeld. Of we accepteren ten volle dat de productie van consumptiegoederen wordt betaald met door privépersonen geleend geld, overtuigd als die zijn geraakt dat ze die goederen daadwerkelijk nodig hebben. Terwijl armoede in Nederland (en elders in het Westen) onlosmakelijk is verbonden met niet terugbetaalde consumentenkredieten.

Het sprookje van de autonome consument benoemt bovendien de marktvraag tot belangrijkste graadmeter van wat de samenleving bezielt en nodig heeft. Geen wonder dat politici dus voortdurend in het duister tasten over wat hun kiezers willen. Wat ze weer niet weerhoudt om tegelijk gretig gebruik te maken van de marketingkennis van de grote bedrijven. De politiek als product en de burger als consument ervan – zonder twijfel lopen er hier in Den Haag politici rond die er zo over denken.

Politici zijn hoe dan ook meesters in het creëren van misstanden – de marktvraag van het politieke leven. Het wordt echter steeds lastiger misstanden te vinden.

In 2008 vroeg de Franse president Nicolas Sarkozy aan de economen Amartya Sen, en Joseph Stiglitz om nu eens uit te zoeken wat de beste maatstaven zijn voor onze welvaart. ‘Uitzoeken’ is in dit verband meer ‘op een rijtje zetten’. Maar omdat Sarkozy het vroeg, en dan ook nog aan twee geleerden van wereldniveau, kreeg het rapport van de Commission sur la Mesure de la Performance Économique et du Progrès Social toch nog enig gewicht.

De commissie noemt acht factoren die bijdragen aan een goed leven van de mensen in een land. Gezondheid. Onderwijs. Persoonlijke activiteiten. Politiek & bestuur. Sociale relaties. Milieu. Persoonlijke veiligheid. Economische zekerheid.

Stel je een land voor dat op al die punten voldoende scoort, zeg een zeven-en-een-half op een schaal van tien.

In dat land genieten veel mensen een lang leven in een goede gezondheid. Ieder kind gaat naar school en zit daar het overgrote deel van zijn of haar jeugd op. De inwoners van dat land hebben veel kansen om hun eigen tijd in te delen, tijd, die maximaal voor een kwart besteed hoeft te worden aan werk. De politiek is toegankelijk, zowel in passieve als in actieve zin. Er is weinig corruptie. Vertrouwen speelt een grote rol in sociale en zakelijke relaties. De kwaliteit van de leefomgeving staat onder druk, maar regelgeving en nieuwe technologie zorgen ervoor dat het milieu stap voor stap beter wordt. De kans om het slachtoffer te worden van een misdrijf neemt af. Slachtoffers krijgen ondersteuning. Daders en verdachten genieten rechtsbescherming en rechters zijn onafhankelijk. Tenslotte stijgen de inkomens van de inwoners decennium na decennium. Het stelt een groot deel ervan in staat om huizen te kopen of betaalbaar te huren en naar believen in te richten, auto te rijden, mee te gaan met modetrends en bij vele gelegenheden cadeaus te geven. De kans om dood te gaan door ondervoeding is nul. De onzekerheden van het leven zijn beperkt. De inwoners hebben de ruimte en ze hebben de tijd.

Dit land lijkt nogal op Nederland.

De ideeën van de commissie over wat het goede leven is, gaan zeker terug tot de tijd van dagboekschrijver Otto van Eck. In de tweede helft van de achttiende eeuw gonsde het in Europa van de ideeën om het bestaan van de mensen te verbeteren. Terwijl Otto naar school ging, met vriendjes afsprak en met gezonde tegenzin zijn dagboekje vulde, maakte een fanatieke voorhoede (waaronder zijn vader) plannen om het land beter te maken. Geïnspireerd door de Schotse en Franse filosofen van de Verlichting en aangevuurd door de Onafhankelijkheidsverklaring van de Verenigde Staten en de Franse Revolutie ontwikkelden de Nederlandse patriotten een programma dat wonderlijk hedendaags overkomt. De burgers van het land droegen hun steentje bij aan de staat (beide overigens splinternieuwe concepten; zo was Nederland een gedecentraliseerd geheel van gewesten) en die staat moest bijdragen aan de welstand van haar burgers. Aan die welstand zaten drie kanten: armoedebestrijding, gezondheidszorg en onderwijs. Alle drie moesten ze geschoeid zijn op rationele leest en werden ze als een gemeenschappelijke verantwoordelijkheid van alle burgers gezien. Ook de invulling van de drie elementen was soms verbluffend modern. De armoedeproblemen van Hoorn werden aangepakt met een bedrijf, de ´Vaderlandsche Maatschappij van Reederij en Koophandel ter liefde van ‘t Algemeen´, die werkgelegenheid schiep en winst maakte – een social enterprise avant-la-lettre. En onderwijs stond voor de maatschappijhervormers niet alleen in het teken van de eisen van kerk en markt. Scholing was onlosmakelijk verbonden met de ontwikkeling als mens.

Overigens was slavernij nog niet verboden – burgerschap was dan wel een mooie nieuwe uitvinding, maar universeel was het bepaald niet, laat staan dat er sprake was van zoiets als wereldburgerschap.

Maar wat het ondubbelzinnig toont, is dat onze welvaart net zo is verbonden met ons burgerschap als met ons consument-zijn. Dat weerspiegelt zich ook in het percentage van ons inkomen dat we stoppen in collectieve arrangementen, zoals belastingen, verzekeringen en pensioenen: 60-70%. Welvaart is geen product dat we kopen, maar een pot waar we collectief inkomen in stoppen en individueel het noodlot mee afdekken.

De opvoeding van Otto van Eck was bezwangerd van vooruitgangsgeloof. Het is niet voor niks dat er in Otto’s tijd boeken verschenen met vooruitblikken naar 1994 en 2440. Naïef en soms lachwekkend was dat geloof. Maar vaak ook verbluffend accuraat in de voorspellingen. Tezamen met de goede voornemens van de Bataafsche Republiek ben je geneigd te denken: ‘Het is gelukt’.

En meteen daarop: ‘Wat nu?’ “

Nii Parkes, de nieuwe stem uit Ghana

Er is iets bijzonders aan de hand met Afrika. De nieuwe generatie schrijvers uit Nigeria, Ghana en Zuid Afrika die rondloopt op Writers Unlimited staat anders in de wereld dan hun ouders. Of, sterker nog, het feit dat ze daar op een heel andere manier mee omgaan, met die voorouders, definieert hen als iets volkomen nieuws. Ze presenteren zich zelfbewuste, moderne wereldburgers.

Helon Habili, gelauwerd auteur uit Nigeria, zei het al tijdens de openingsavond: als Afrikaanse schrijver moest hij nog regelmatig uitleggen aan uitgevers in het westen waarom hij het niet over volksverhalen en ontsnappen aan armoede en legendes had, kortom, waarom hij geen ‘african novel’ schreef. Zijn antwoord: ik schrijf liever over de wereld waarin ik leef, en niet over de legende die het westen er graag van maakt.

Zaterdag 21 januari waren een aantal schrijvers uit Afrika bij elkaar in het Dakota theater, een nieuw cultuurcentrum in het zuiden van Den Haag, voor een ‘meet and greet’ met buurtbewoners, de meesten zelf ook uit Afrika afkomstig. Wat daar te zien was: een nieuw zelfbewustzijn van een samenleving die in de vijftig jaar sinds het einde van het kolonialisme een eigen ientiteit ontwikkelt.

Ze leven in een dynamische maatschappij, die sneller en ingrijpender aan het veranderen is dan wij in het westen beseffen. China, India en Brazilië mogen dan de nieuwe grootmachten aan het worden zijn, Afrika staat nu al in de startblokken om het stokje over te nemen.

John Gray

Eind jaren tachtig was John N. Gray (South Shields, 1948) adviseur van Margaret Thatcher – Gray: “I was just a small mote of dust in her administration” – nu is hij felle criticaster van alles wat met het neoconservatieve gedachtegoed te maken heeft. Op Writers Unlimited voelde publicist Bas Heijne hem aan de tand.

Gray is politiek filosoof, voormalig docent aan de prestigieuze London School of Economics, beeldenstormer, taoist, onheilsprofeet en schrijver van magistraal scherpe, maar bij vlagen zeer sombere polemieken als False Dawn (1998), Straw Dogs (2002), Al Qaeda and What it Means to be Modern (2003), Heresies (2004) en Black Mass (2007). De man is – net als Noam Chomsky of Zygmunt Bauman – een van die zeldzaam visionaire politieke denkers die over bijna alles iets zinnigs te zeggen heeft.

Het is een verademing om hem te horen spreken. Ook al is zijn blik verre van optimistisch. Want, stelt Gray, na jarenlange van relatieve rust, stabiliteit en grote economische groei moeten wij Europeanen ons voorbereiden op een langdurige periode van stagnatie en terugval. “Wij mensen zijn ontzettend flexibele dieren, maar voor mensen die zich blijven vastklampen aan hun zekerheden en bang zijn voor verandering wordt de komende tijd heel desoriënterend.”

Onder de titel Should we love one another? (vrij naar een essay van Heijne) besprak Gray op Writers Unlimited het persoonlijke en politieke leven van Margaret Thatcher, het opkomende populisme in Europa, de erfenis van Tony Blair, globalisering, de haatpolitiek, de crisis en de dreigende desintegratie van de euro, de Tea Party en de Occupy beweging, de opkomst van Europees fascisme in nieuwe en oude stijl, de onvermijdelijke teloorgang van de Verenigde Staten als oppermacht in de wereld en de invloed van de nieuwe machtsblokken Brazilië, India en China.

Natuurlijk kwam ook Gray’s stokpaardje voorbij: zijn grote scepsis over de maakbare samenleving en het geloof in vooruitgang. Zoals hij uiteenzette in Heresies, zijn vlijmscherpe tirade met de ondertitel Against Progress and Other Illusions. Vooruitgang is de wetenschap is een feit, stelt Gray. Het is cumulatief, en vergaarde kennis gaat niet snel weer verloren. Dat is niet het geval in de ethiek en politiek. Moeizaam bevochten vrijheden en breekbare inzichten kunnen ‘in a blink of an eye’ weer teniet worden gedaan.

Nuchtere, maar geen vrolijke kost. Gray lijkt genoegen te scheppen in de profetische inhoud van zijn essays. Met nauwelijks verhulde zelfgenoegzaamheid verwijst hij, per aangesneden onderwerp, naar eerdere publicaties. Zoals in het geval van marteling. In 2003 schreef Gray een satirisch stuk in The New Statesman, vrij naar Jonathan Swift’s A Modest Proposal, waarin Gray een pleitte voor de onvermijdelijke toepassing van fysieke en geestelijke foltering, om informatie te kunnen inwinnen bij Oorlogsvoering 2.0. “Het was toen ondenkbaar dat de meest invloedrijke democratie in de wereld – lees: de Verenigde Staten – marteling zou goedkeuren. En kijk nu eens. Ze keuren zelfs waterboarding goed.”

Terug naar de titel van het gesprek: should we love one another? “Wél in je persoonlijke leven, maar zéker niet in de politiek,” zegt Gray lachend. “Liefde in de politiek is een gevaarlijke illusie. Die liefde is vaak gereserveerd voor bepaalde groepen, en gaat ten koste van de rest. In de politiek is een houding van sympathie en mededogen genoeg. Ik ben doodsbang voor elke leider die zegt uit liefde te regeren.”

over dctators

“In Afrika is lang het nostalgische idee gekoesterd van de Sterke Man, die het land naar eigen inzicht naar zijn hand kon zetten. Maar dat doet geen recht meer aan de huidige complexiteit van de Afrikaanse samenlevingen. Democratie is meer dan alleen stemmen voor het presidentschap, maar draait vooral om locaal, grassroots activisme, en betrokkenheid met locale politiek. Dat zie ik steeds meer gebeuren. En dat stemt hoopvol. Ook al zijn de Afrikaanse dictators erin geslaagd om door constante, bewuste onderontwikkeling elke vorm van staatsinstituties te saboteren – om zelf alle touwtjes in de hand te houden.”

Na een korte, fragmentarische passage te hebben voorgelezen uit zijn ongepubliceerde roman A man of the people, haakt de Nigeriaanse schrijver Helon Habila in. “ Democratie vereist een ‘full commitment’ van de burgers – vindt ook Habila. “In Afrika hebben we de vervelende neiging om onze ouderen teveel te respecteren en hun woord als wet te zien. In een democratie moet je constant knokken, kabaal maken en voor je rechten opkomen. Dat kost nu eenmaal tijd. Nigeria is pas vijftig jaar onafhankelijk.”

Habila haalt een hoopvol voorbeeld aan uit zijn thuisland. De vers gekozen president van Nigeria – met de veelzeggende naam Goodluck Jonathan – probeerde als eerste daad in functie gelijk zijn ambtstermijn met drie jaar te verlengen. Maar het volk kwam gelijk in protest en het nieuwe staatshoofd werd kort gehouden.

In zijn sarcastische verhaal legt de Vlaming David van Reybrouck in tien korte stappen uit, hoe je als dictator aan de macht komt. En blijft. De vraag is waarom er nog steeds geen Afrikaanse Lente is losgebroken – gezien het succes van de Arabische variant. Van Reybrouck schuift het op het ontbreken van een substantiële middenklasse en ook de activistische toepassingen van sociale media staan in Afrika nog relatief in de kinderschoenen. “Democratie is nooit af. Ook niet in Europa. Kijk maar naar de catastrofes in Griekenland en Italië.” Volgens Van Reybrouk is het van een grote arrogantie om te denken dat het Westen zijn vorm van democratie, als een kant en klaar IKEA bouwpakket, op een Afrikaanse samenleving kan loslaten. Dat is gedoemd tot falen.

“Soms is er wel toch zoiets nodig als een ‘goedaardige’ dictator nodig om orde op zaken te stellen,”  zegt Habila, met een demonische grijns. “In Ghana zette de nieuw gekozen president alle leden van de oude corrupte kliek gewoon tegen de muur. Nu is het uitgegroeid tot een van de meest stabiele landen van Afrika.”

Moderator Andrew Makkinga haalt zijn schouders op richting de zaal: “Soms heb je gewoon een boef nodig om een boef te vangen.”

Helon Habila

Zijn stem is laag, en als hij praat, doet hij dat kalm en bedachtzaam. Zijn humor beschouwt hij – heel Brits – als een bijeffect dat er meer per ongeluk is, dan bedoeld. Helon Habila is daarmee een perfecte gast voor de openingsavond van Writers Unlimited, het Haagse literatuurfestival dat beter bekand is als ‘Winternachten’.

De Nigeriaan kan vertellen, maar de journalist die met zijn laatste roman ‘Oil on Water’ opnieuw internationaal in de prijzen viel, kan ook luisteren. Geïnteresseerd naar vragen uit de zaal, en geduldig naar Jan Brokken, de domineeszoon uit Rhoon die na Habila’s keynote speech bij hem en Bas Heijne aan tafel aanschoof voor een nagesprek.

Zelden een groter contrast gezien als die twee schrijvende mannen, maar ook zelden minder goed gesnapt waarom juist deze twee bij elkaar aan tafel moesten zitten. Brokkens bravourvolle alwetendheid naast de Brits bescheiden wijsheid van een Afrikaan die zijn kleinzoon had kunnen zijn.

En waar het over had moeten gaan? Na een dappere eerste inzet van de vaak stilletjes villeine Bas Heijne deed Brokken zijn uiterste best om het vooral over Brokken te laten gaan, want, zo galmde hij de zaal in: “daar gaan al mijn boeken ook over”. Waarmee hij precies aangaf waarin hij verschilde van Habila, die goed wist uit te leggen dat een schrijver als hij juist streeft naar de ultieme waarheid over de wereld. De schrijver doet dat via het middel van de fictie, waar een journalist niets anders kan doen dan toekijken. De eigen persoonlijkheid neemt de schrijver volgens de Nigeriaan wel mee, maar hoogstens opgevoerd als personage, niet als onderwerp van de vertelling.

Eigenlijk is het raar: schrijvers laten optreden, en ze daarmee het risico te laten lopen dat ze door de mand vallen, zoals Brokken gebeurde op de openingsavond van Writers Unlimited. Maar het is misschien ook noodzakelijk, want nu het monopolie op de verspreiding van tekst niet meer in handen ligt van uitgevers, zal de schrijver in toenemende mate afhankelijk worden van rechtstreeks contact met zijn publiek. Net zoals dat in de muziek al gebeurt. Wanneer de schrijver dan niet alleen een goed schrijver blijkt, maar ook goed kan luisteren, en vooral: vertellen, is zijn toekomst veilig.

De keynote van Helon Habila in het Nederlands:

En in het Engels:

Het moment waarop Propper moet hebben geweten dat hij deze positie niet meer wilde innemen.

Hij is inmiddels uitgever, en daar zal de man die tot vorig jaar directeur was van het Nederlands Letterenfonds, best blij mee zijn. Als directeur van de Bezige Bij, een van ‘s lands grootste uitgeverijen, hoeft hij vast nooit meer onderdanig te toosten met de sarcastische staatssecretaris van cultuur Halbe Zijlstra. De opluchting was in ieder geval hoorbaar in Pröppers openingstoespraak van Writers Unlimited, donderdag 19 januari 2012. Hij kon ongeremd van leer trekken tegen de stoffige kleinburgerlijkheid waar Nederland in zijn ogen in is verzonken sinds de bange populisten het voor het zeggen hebben.

Een festival als Writers Unlimited doet dienst als de longen van het land:

“Want al jarenlang tracht WU een frisse, bevlogen wind door Nederland te laten waaien en zowel kortademigheid als hijgerigheid als het verspreiden van lege woorden, lege wind: Fama, tegen te gaan. Vanaf het begin zette het festival zich in om de lucht in Nederland te zuiveren, te verversen, te voeden met een amalgaam van geluiden en stemmen.”

En zolang we nog niet aan de duikbril en perslucht hoeven, kan het festival in Den Haag blijven bestaan, mits de stad zijn liefde ook in klinkende munt blijft omzetten.

De hele speech van Pröpper vindt u hieronder:

Henk Pröpper opent Writers Unlimited

Kleine ode aan Writers Unlimited

Als je het culturele landschap in Nederland als een lichaam zou beschrijven dan vormen de musea het hart van Nederland – en dan is er in Amsterdam al jaren een open hartoperatie gaande. Onze muziek- en danspodia zie ik als de voeten die onze zintuigen dragen. En internationale festivals als Winternachten/Writers unlimited zou ik onmiskenbaar als de longen van Nederland zien.

Want al jarenlang tracht Writers Unlimited een frisse, bevlogen wind door Nederland te laten waaien en zowel kortademigheid als hijgerigheid als het verspreiden van lege woorden, lege wind: Fama, tegen te gaan. Vanaf het begin zette het festival zich in om de lucht in Nederland te zuiveren, te verversen, te voeden met een amalgaam van geluiden en stemmen.

Writers Unlimited heeft zich altijd gekant tegen hijgerigheid en de ambitie op de korte termijn. Zo’n instinct voor politieke correctheid bezat het festival nooit. WU richtte zich liever op de diepere analyse, de grote internationale culturele en maatschappelijke bewegingen, ook als ze bijna nog onzichtbaar waren. Van die bewegingen zijn de schrijvers en denkers vaak het begin, ook als ze dat zelf niet realiseren. De kunst van een goed festival is die stemmen jaar na jaar bijeen te brengen, en tot diagnoses te komen, of doorlichting van processen die de levens van mensen overal ter wereld bepalen.

Longen zijn verbonden met de ademhaling, een eerste levensbehoefte. En ook met de taal, de stem, of het nu om een gesprek, een gezang gaat of een verhaal. In beide opzichten heeft WU Nederland veel gebracht, al is dat misschien bij het grote publiek onvoldoende doorgedrongen. Als Den Haag een internationale stad wil zijn, en dat wil het, zal Den Haag WU moeten koesteren, een land kan niet zonder longen, kan niet zonder lucht, zonder stemmen die de toekomst openbaren die de grote culturele en politiek-maatschappelijke ontwikkelingen in de wereld duiden, aanraken, voorspellen. Dat is precies wat de schrijvers en denkers die WU nu jaar in jaar uit uitnodigde deden. Niet triomfantelijk, niet pontificaal, maar in een veelstemmig koor dat als men maar luisteren wil ook de recepten geeft hoe maatschappelijke echecs tegen te gaan, hoe een open klimaat te scheppen.

Longen moeten worden getraind, ze moeten optimaal worden gebruikt. Ze moeten lucht kunnen brengen, ook met tegenwind. West-Europese landen kunnen wat dit betreft leren van landen die ‘wij’ eerder nauwelijks zagen staan: Brazilië, Zuid-Afrika, Argentinië, Turkije, waar nu de winden keren en waar cultuur wordt beleefd als een verbindingsmiddel, als een brandpunt waar heel een natie elkaar ontmoet en herkent, niet als een middel van afstoting tussen hogere, goed opgeleide klassen en lagere klassen, zoals de analyse is voor veel landen in West-Europa.

De cultuur floreert in die ‘nieuwe landen’ en vormt ook economisch een groeiende factor. Misschien vormt in West-Europa alleen het vaak verguisde Frankrijk op die botsing van zogenaamde elite en zogenaamde uitgeslotenen een natuurlijke uitzondering.

Jarenlang mocht ik vanuit Frankrijk rapporteren over Franse cultuurpolitiek. Op de vaak opmerkelijke voorbeelden van de rol die de Fransen de cultuur toekenden in het belang van de culturele diversiteit reageerde men in Nederland destijds, nu tien jaar geleden, dat het allemaal wat overtrokken Frans gezever was, van mensen die werkelijk niet meegaan met de tijd: en die was liberaal, open, marktgericht, daar zou niemand zich een buil aan kunnen vallen, want wat sterk is, dat overleeft. Zo hadden wij immers altijd overleefd op de golven van de oceaan, met de getijden die ons teisteren maar ons nooit eronder krijgen. Sterker weerstand maakt ons sterker, en zo moeten ook kunstenaars maar eens wat weerbaarder worden, sterker, veerkrachtiger, dat komt ook hun kunst ten goede.

Het perspectief van in de wereld te staan en daarin een beslissende rol te spelen, dat hoorde erg bij de jaren negentig en het begin van deze eeuw. Nederland wilde in die jaren bijzonder internationaal zijn en had duizend doelen, duizend wereld te veroveren, een bijzondere hyperactiviteit van allerlei organisaties was het gevolg.

Het was een optimistische tijd kan men concluderen, maar ook een waarin een verfijnd politiek kompas werd losgelaten. In de euforie over het wereldse bestaan, was er weinig oog voor de weerzin die er langzaam rees tegen dat internationale, het andere, het niet eigene. Weerzin zelfs tegen de begaanheid met anderen, de verspilling die werd verbonden met internationale ambities of ze nu cultureel zijn of humanitair. De verzakelijking van verhoudingen ging hand in hand met een illusieloosheid als het gaat om internationale betrekkingen, en daarnaast met de viering van het eigene, het nationale, het lokale als reactie op de grote projecten of ze nu Europees zijn of nog verder weg geprojecteerd.

Van een mateloos internationaal land werd Nederland en met Nederland veel andere Europese landen, ondanks de roep om Europa, steeds sterker gericht op een nationale oriëntatie. Met een kleine en tijdelijke agenda steeds sterker afgestemd op een electoraat dat het internationale perspectief juist verbindt met een gevoel van onveiligheid, van infiltratie door het andere, het ongewenste. En cultuur is daarvan de perverse drager. Cultuur als sluipmoordenaar, in plaats van levenbrenger.

Ik kan alleen maar zeggen: WU, gooi alle wapens in de strijd om de impasse te doorbreken waarmee het debat over de cultuur wordt gegijzeld. En waarin een zogenaamde ‘elite’ tegenover een zogenaamd ‘volk’ wordt geplaatst.

Ja wat dat betreft, ondanks alle retoriek soms, kunnen we ons werkelijk spiegelen aan Frankrijk. Vergelijk de discussie daar over de verhoging van de BTW op boeken, een discussie die ook in Nederland en elders speelt. In Frankrijk leidt dat dan onmiddellijk tot een soort volksopstand, waarna Nicolas Sarkozy tot de volgende uitspraak kwam:

” Je considère que dans les produits de première nécessité, il y a l’eau, la nourriture, mais aussi la culture.”

Daarbij strekte hij zijn handen uit als de Messias, alsof hij persoonlijk de gedachte dat de cultuur zou worden aangetast zou bestrijden, ‘met heel Mijn Lichaam’.

Sarkozy vergat, bij alle elementen die de Fransman uiteraard aanspreken, de lucht. Naast water, voedsel en cultuur hebben we goede lucht nodig: die biedt WU, geestelijk voedsel, frisse lucht. Daar moet een land wat voor over hebben, uit levensbehoefte.

Ik wens u een prachtig festival toe, een boeiende avond, en veel goede ideeën.

Henk Pröpper